شتاب بخشیدن به درمان با سود جستن از سینما – بخش بیست و هشتم

شتاب بخشیدن به درمان با سود جستن از سینما – بخش بیست و هفتم
اسفند ۱۰, ۱۳۹۵
شتاب بخشیدن به درمان با سود جستن از سینما – بخش بیست و نهم
اسفند ۱۰, ۱۳۹۵

شتاب بخشیدن به درمان با سود جستن از سینما – بخش بیست و هشتم

سور بر سریر گهواره ، نه بر سر گور !

فانی و آلکساندر

از فیلم « فانی و آلکساندر » برگمان ، بر پایه ی رواندرمانی شناختی – رفتاری می توان سود درمانی جست. بارها در جلسات فیلم درمانی شناختی – رفتاری با مراجع و بیمار بدین جا رسیده ام که آیا می توان پیام این فیلم را در این عبارت گزیده ساخت که : « آدمی همواره با درد و گریه و مویه و ناله زاده شده و در بیشتر موارد با درد و گریه و مویه و ناله از دنیا می رود؛ در میان این دو رخداد دردآلود و مویه آمیز ، فرصت اندک و شتابان از دست رونده ای هست که می توان با هوشیاری و دوراندیشی آمیخته به طنز و مزاح آن را به شور و شوق و شوخی و خنده گذراند » ؟ نماهای سرد و یخ زندگی ناگوار دو کودک بی پناه در کاخ نفرت برانگیز ناپدری روحانی ، سایه ای چیره بر داستان فیلم دارند. هراس منحصر به این نماهای فراموش ناشدنی نیست؛ در کنجکاوی شبانه میان صورتک های سمسار یهودی نیز تکرار می شود؛ کنجکاوی ای که او را ساده دلانه به سوی پسرک روان پریش و دربند دارای گرایش های نابهنجار می کشاند. « فانی و آلکساندر » بر مدار نوستالژي می چرخد. چیرگی بار گران نوستالژیک فیلم ، سرچشمه و مایه ی کاربردهای درمانی آن نیست. درون مایه ی بالینی و بهبود دهنده ی فیلم در داستان کلی فیلم و به ویژه سکانس زیبا و گیرای پایان فیلم و سخن رانی مهمانی خانوادگی ست که بر سریر گهواره ی نوزاده شدگان خاندان پیشتر از هم فروپاشیده ، از سوی شوخ طبع خوشگذران خانواده ، در ستایش و پاسداشت لحظه لحظه ی زندگی زودگذر و بی تکرار ایراد می شود. مدت هاست که پیام کلی فیلم را این چنین برای مراجعان و بیمارانم چکیده می سازم : « زمانه به مزاح بگذران و زیاده اندوه مجوی ، که پایان شب سیه ، سپید است » !

به سبب چیرگی گران نوستالژی در فیلم « فانی و آلکساندر » – که من آن را « مهمانی موزون رنگ ها » می نامم – بد نیست که کوته وار به نوستالژی بپردازم. نوستالژی ( Nostalgia ) ، که در شخصیت های مختل و نیز پر رنگ کلاستر D ، C و A ، به ویژه افسرده – منتقد ( دپرسیو ) ، درخودمانده – تنهایی گزین ( اسکیزوئید ) ، پرهیز گرا – مردم گریز ( اوویدنت ) ، وابسته – منفعل ( دیپندنت ) ، منضبط – قانون مدار ( وسواسی – جبری ) و بدگمان – سرنخ جو ( پارانوئید ) و نیز میان سالگی و سالمندی شخصیت های خودشیفته ( نارسی سیستیک ) ، نمایشگر ( هیستریونیک ) و مرزی – آشوب ناک ( بوردرلاین ) دیده می شود ، از دو واژه ی يوناني ساخته شده است:  « Nostos » به معني بازگشت به خانه و « Algia »  به معني « درد » . نوستالژي – درد بازگشت – را می توان گونه ای از دلتنگي که برخاسته از دوري طولاني از زادگاه است ، تعريف کرد؛ يک احساس دروني تلخ و شيرين به اشيا ، اشخاص و ایستار هاي گذشته و از دست رفته. نوستالژي ، دلتنگي شديد براي زادگاه و اجزای ریز و درشت آن ، به ویژه در روزگار کهن تر کودکی و نوجوانی است. نخستين بار يک پزشک سوئيسي به نام « ژوهانس هوفر » در مقاله اي که براي توصيف حالات روحي – روانی دو بيمار منتشر کرد، اين واژه را آفرید و به کار برد. اين مقاله دقيقا در تاريخ 22 ژوئن 1688 نوشته شده است. يکي از بيماران دکتر هوفر، دانشجويي از شهر از شهر « برن » بود که به « بازل » آمده بود و بيمار ديگر اين پزشک يک پیشخدمت بود. هر دوي اينان پس از بازگشت نزد خانواده های شان بهبودی کامل پیدا کردند. شاید بنا بر دسته بندی نوین روانپزشکي امروز، بتوان مشکل اين بيماران را « اختلال سازگاری ( انطباقي ) » برشمرد.
گرچه نوستالژي نخست واژه ای پزشکي بود ، ولي به زودي مورد توجه فيلسوفان ، ادیبان و هنرمندان قرار گرفت. هالر مقاله اي درباره ی نوستالژی در دانشنامه ی دیبرات نوشت. روسو شرح داد که چگونه يک ملودي مي تواند به گونه ای همه گير برانگيزاننده ی ميل شديد بازگشت و نوستالژي شود. کانت بیان داشت که نوستالژي يک بيماري ناشي از تبعيد نيست ، بلکه فقر مسبب آن است و دارايي و موفقيت هاي اجتماعي مي تواند آن را از بين ببرد. بی گمان کانت با تماشای « فانی و آلکساندر » دیدگاهش را دگرگون می ساخت. يک سده پس از انتشار مقاله ی  « دکتر هوفر »، بين سال هاي 1789 تا 1815،  شمار مهاجران و سربازان دور از وطن و بيماراني که در ان هنگام برای شان « بيماري نوستالژي » تشخيص داده شده بود ،  چند برابر شد. اما در اين زمان پزشکان و به ویژه پزشکان ارتش ، به آزمودگی باليني بيشتري دست پيدا کرده بوند. آن ها بنا بر تجربه ، آموخته بودند که چگونه اين اختلال را تشخيص دهند و آن را با رواندرماني مهار کنند. در آن هنگام ، چنین می اندیشیدند که سود جستن از دارو سودمندی برای « بیماری نوستالژی » ندارد. « دکتر بارون پرسي »، در مقاله ای در این باره نوشته است : « درمان بيماري نوستالژی بايد روحي – روانی و نه دارويي باشد ». پس از سال 1830، شیوه و کارکرد تشخیصی و درمانی پزشکان تفاوت بسيار یافت. آن ها براي تشخيص و درمان بيماري ها از آسيب شناسي و کشف ميکروارگانيسم هاي پدید آورنده ی بيماري ها سود می جستند. اما بی گمان نه کالبدشکافی پس از مرگ ، نه ميکروسکوپ و نه هیچ ابزار پاراکلینیکی دیگری نمي توانست کمکي به تشخيص و درمان بيماري افرادی کند که « وسواس فکري » ژرف و سترگی براي بازگشت به رخدادهای گذشته و زادگاه داشتند.
با گذشت 50 سال ، واژه ی نوستالژي از متون پزشکي ناپديد شد و ديگر براي توصيف اختلالات روحی – روانی بيماران به کار برده نشد. درست در همين هنگام واژه ی نوستالژی آهسته اما پیوسته گام به دنياي ادبيات گذاشت. نوستالژي در ادبيات ، دیگر يک بيماري نبود ، بلکه گونه ای جوشش و لبریز شدن احساسات رمانتيک در رابطه با اندوه « دير زاده شدن » بود. در زبان ادبي  دوره ی رمانتيک در فرانسه ، نوستالژی در آثار  هوگو، بالزاک و بودلر پیدا و پنهان پیش چشم و ذهن می نشیند. هوگو به آن به مثابه ی « درد سوزان دوري از وطن » می نگرد. بودلر آن را برابر با « اشتياق براي چيزهاي از دست رفته » برمی شمرد و سارتر آن را « در حسرت يا اشتياق هيچ بودن » می داند. در آغاز سده ی بيستم نوستالژي از يک سو ، معناي  « بي وطني جغرافيايي آدمی » پیدا می کند. مارسل پروست در رمان « در جستجوي زمان از دست رفته » شرح می دهد که چگونه قهرمان داستانش پس از نوشيدن چاي و نوشيدني ، به ياد گذشته و دوران کودکي خوش ، شیرین و دوست داشتنی اش مي افتد که در ان يک کودک خوشبخت بود و نه يک مرد بزرگسال بي زار از دنيا ! شواهد نوستالژي برانگيخته شده از منظره ها، طعم ها و بوهاي يادآورکننده کودکي را فراوان می توان در رمان ها و خودنوشت های نويسندگان گوناگون پیدا کرد. لرد بايرون درباره ی نوستالژی چنین می نویسد: « اوقات خوش گذشته؛ همه ی اوقاتي که قديمي شوند، خوب هستند ! » آلبر کامو هم دیدگاهی این گونه دارد : « کساني که براي اوقات خوش گذشته، مويه مي کنند، به چيزهايي که دوست دارند دست يابند ، اشاره مي کنند و نمي توانند احساس بدبختي شان را تسکين دهند و یا خاموش سازند. »

از « فانی و آلکساندر » در ساختار فیلم درمانی شناختی – رفتاری ، می توان سودی همراستا و همانند فیلم هایی همچون « همشهری کین » ، « سوته دلان » ، « زوربای یونانی » ، « اشک ها و لبخندها » ، « برباد رفته » ، « کازابلانکا » ، « دفترچه ی سیاه » ، « پیانیست » ، « زمستان اورلوگز » ، « پرسپولیس » ، « زندگی زیباست » و …. جست. سکانس نغز و آموزنده  ی واپسین « فانی و آلکساندر » را زندگی کنیم. سکانسی که مدت هاست پیام گیرایش را این گونه برای مراجع و بیمارم گزیده می سازم : « سورها را نه بر سر گورها ، که بر سریر گهواره ها باید بر پا و پاس داشت » !!

 

*روان پزشک و درمانگر مشکلات جنسی ، زناشویی و خانوادگی