شناور در موج های شتابان ذهنی آشفته و سرشار
اسفند ۱۰, ۱۳۹۵

جستاری در زود مرگی اهل فرهنگ در ایران

از آمدنم نبود گردون را سود

وز رفتن من جاه و جلالش نفزود

وز هیچ کسی نیز دو گوشم نشنود

کاین آمدن و رفتنم از بهر چه بود !

( خیام )

آن چه که امیر قادری در یادداشت صفحه ی شانزده روزنامه ی اعتماد دوشنبه یازدهم آذر ماه درباره اش دردمندانه نوشته بود ، واقعیتی تلخ و ناگوار است که مدت ها ذهن کنج کاو و پرسش گر مرا درگیر و گرفتار خود ساخته بود. ستون واپسین صفحه ی روزنامه ی اعتماد ، نخستین جایی از روزنامه است که پس از صفحه ی نخست به سراغ آن می شتابم. و این شتاب ، به دلیل دلبستگی فراوانم به نوشته های دلسوزانه و متعهدانه ی « حسین معززی نیا » است و پس از او هم « امیر قادری ». بی گمان جای « محسن آزرم » که دردانه ای کم مانند است ، در این صفحه بسیار خالی ست.

زودمرگی اهل اندیشه و فرهنگ در ایران پر آفت و گزند ما ریشه ها و سرچشمه های گوناگون فرهنگی ، اجتماعی ، سیاسی ، اقتصادی و روان شناختی دارد.

هر چند نوشتن درباره ی این دشواری سترگ اجتماع ما نیازمند درنگ و اندیشه ی فراوان و شکیبامدارانه است ، اما به پیشنهاد شهلا زرلکی و سعید طباطبایی کوشیدم تا گزیده وار به بیان چند ریشه و سرچشمه بسنده می نمایم ؛ بدان امید که فرصت و فراغتی دست دهد که بدین درد کهنه ی سرزمین مان بیش تر و ژرف تر بپردازم.

یک –  گاه این دشواری دیرینه ی اجتماع ما به نارسی سیزم ( خودشیفتگی ) پر رنگ خود نویسنده و اهل فرهنگ مان باز می گردد. یعنی آقا و یا خانم نویسنده از « احساس و اندیشه ی ابر توانایی ( Omnipotence  )  » سترگ و آن چنانی برخوردار است که دچار شبه وهم و هذیان می شود که گویا اثرش نسخه ی شفابخش و اکسیر این سرزمین است و پس از انتشار بی درنگ به فرجام و دستاوردی شگفت انگیز ، چشم گیر و بی همتا می انجامد. این حالتی ست که برای بسیاری از ما که پیش تر کاغذ سیاه می نمودیم و اکنون بایت ها را لبریز می نماییم ، رخ داده و خواهد داد. مشکل از هنگامی آغاز می شود که این فرجام یگانه و دستاورد خیره کننده پیش چشم هویدا نمی شود و نویسنده را پیش و بیش از خودکاوی و بی قراری و اشتیاق برای نقد اثر و اندیشه ی خود و دانستن کاستی ها و نیز ناهم خوانی های آن ها با ذهن و زبان اجتماع و پیرامونیان ، به وادی فروداشت ( تحقیر ) و دشنام به میهن و هم میهن می کشاند.

در حالی که چنان چه این « احساس و اندیشه ی ابر ( همه کار ) توان » در همان آغاز حرفه ی اندیشه ورزی و فرهنگ مداری از سوی استادان و پیش کسوتان زدوده شود ، بعدها به ناامیدی ، اندوه و درماندگی نخواهد انجامید. البته به شرط آن که خود این استادان و پیش کسوتان از این احساس و اندیشه ی « ابر توان » برخاسته از خودشیفتگی  ( نارسی سیزم ) پر رنگ بدر آمده باشند.

اگر این گونه باورها زدوده نشوند ، خیلی زود و شتابان ، دست بالا یکی دو سال پس از انتشار کار دوم و یا سوم ، احساس سرخوردگی ، ناکامی ، اندوه ، افسردگی ، خشم و در پایان درماندگی آموخته شده ( Learned Helplessness  ) – بخوانیم : زودمرگی – بر نویسنده و پژوهشگر شیفته و مشتاق چیره می شود.

دو – اگر چه تا یکی دو دهه پیش بر ضریب هوشی ( IQ ) تامل و تاکید انجام می شد ، اما مدتی ست که دیگر « پشتکار ، پافشاری و خستگی ناپذیری ( Persistence ) »  عامل نخست چیرگی ، کام یابی و سربلندی شناخته می شود.

این در حالی ست که هنوز ما ایرانیان درگیر افسانه های هوشمندی نژاد مختلط خود هستیم و پشتکار مردمان مشرق زمین ( چین ، ژاپن ، کره ، مالزی و …. ) و مغرب زمین ( اروپای غربی ) را الگو و سرمشقی نیک و خوش فرجام برای خود نساخته ایم.

به راستی هوش بالا بدون پشتکاری پابرجا و استمراری استوار به کدامین فرجام گوارا و خوشایند می انجامد ؟!؟

به دلیل ساختار سنت گرا و نوگریز اجتماع ما ، نویسندگان و اهل فرهنگ – که بیش ترشان دغدغه و انگیزه ی « نوسازی و نوزایی ( Renaissance  ) » داشته و دارند – بارها و بارها در طی گذر عمر شاهد بازگشت ( ارتجاع ) توده ی مردمان به نادانی ها و خرافه های دور از دانش و اندیشه بوده اند. این واقعیت ذهن جست و جو گر و نواندیش نخبگان اجتماع را دچار ناکامی ، سرخوردگی ، اندوه ، خشم ، خستگی ، دل زدگی و درماندگی می ساخته است.

در حالی که باز چرخش اجتماع به آن باورها ، خرده فرهنگ ها و طرح واره های ذهنی ای که از سوی نخبگان دگر اندیش جویای نوزایی و نوسازی ( رنسانس )  خرافه و نادانی نام می گیرد ، گریزناپذیر بوده و پدید آوردن دگرگونی در طرح واره ها و حتا باورهای ذهن و اندیشه ی توده ی مردمان هر اجتماع – به ویژه جوامع عقب مانده و حتا در حال توسعه – کاری سترگ و بی گمان  نیازمند زمان بوده و خواهد بود.

چنان که این خطای شناختی در ارزیابی ایستار اجتماع و هدف گذاری و راهبرد گزینی برای پدید آوردن زمینه های نوزایی و نوسازی ، از سوی استادان و پیش کسوتان اندیشه و فرهنگ از آغاز برای دلشدگان اندیشه و فرهنگ برطرف شود ، این چرخه ی ناکامی ، سرخوردگی ، خشم ، افسردگی و درماندگی – دل مردگی زودرس و پیش هنگام – رخ نخواهد داد.

سه – اما همه ی ریشه ها و سرچشمه های زودمرگی نویسنده و اهل فرهنگ در ایران به خود اینان باز نمی گردد. در واقع ، بسیاری از عوامل و دلایل را بی گمان باید در پیرامون ( اجتماع ) جست و دنبال نمود.

واقعیتی عریان و نمایان است که از دیرباز تاکنون اهل اندیشه و فرهنگ در سرزمین پر آفت و گزند ما ، پس خوراند ( Feedback ) شایسته و بایسته ی لازم را نه فقط از سوی چیرگان و فرادستان ، که از سوی میانه دستان و فرودستان نیز دریافت نداشته اند.

اجتماع عشیره ای – ایلیاتی جای گرفته در سرزمین کم آب ، خشک و کویری ما ، همواره و از دیرباز ، بسیار بیش از اندیشه و فرهنگ ، دغدغه ی زندگی در پایین ترین اندازه ی نیازهای فیزیولوژیک – همان خور و خواب و خشم و شهوت – داشته است. دانش هم اگر به کار دام پروری و کشاورزی و تقویم و طبابت می آمده ، جایگاهی پیدا می نموده ؛ اندیشه و فرهنگ کار آنان بوده است که از داس و بیل و کلنگ و گاوآهن و گله چرانی گریزان و ناتوان بوده اند. مگر هم چون بوعلی سینا در سایه ی خوش سخنی و خدمت در پیشگاه والی و حکمرانی قدر بینند و بر صدر نشینند و به کار خویش پردازند. و البته این منحصر به سرزمین ما نبوده است که لئوناردو داوینچی نیز به اتاق و آتلیه ی نقاشی و سرداب کالبد شکافی و آناتومی از قبل چیستان گویی و هزل سرایی دست یافت.

مردمانی که در دست یافتن به نخستین بنیادهای زنده ماندن – هوا ، آب ، غذا و مسکن ( آرامش و لذت ) –  درگیر و وامانده اند ، را کدامین هنگام و چه گونه دغدغه و اشتیاق اندیشه و فرهنگ می ماند؟!؟ این گونه است که اگر نه همه ی شور و زیست مایه ( لیبیدو ) ، که بیش ترین بخش آن در پای توازن و تعادل و هم سان شدن دخل و خرج به کار گرفته می شود.

اجتماعی که این چنین درگیر نخستین نیازهای فیزیولوژیکش است ، دغدغه و غم اندیشه و فرهنگ ندارد. از این رو شتابان که هیچ ، چندان هم به پیش نمی رود و دربند و گرفتار باقی می ماند. چنین اجتماعی پس خوراند ( فیدبک ) شایسته و بایسته را برای نخبگان اندیشه و فرهنگش روا نمی دارد. این گونه نویسنده ی اهل اندیشه و فرهنگ قدری نمی بیند تا چه رسد که  سودای بر صدر نشستنش برآورده شود !!

اما برهم کنش ناخوشایند توده ی مردم با نویسندگان و اهل اندیشه و فرهنگ تنها به ندادن پس خوراند ( فیدبک ) شایسته و لازم از سوی مردمان به اهل اندیشه و فرهنگ نبوده است. توده ی اجتماع در سرزمین ما نه تنها اینان را نادیده گرفته و حتا گاه به آسانی انکار می کند ، که در موارد بسیاری اهل اندیشه و فرهنگ را به عنوان چهره ای ناهم خوان با خود ، مشکوک ، نمایشگر ( هیستریونیک ) و تشنه ی ستایش بی دلیل در پیش چشم و ذهن نشانده و سپس طرد کرده است. این نگاه سرشار از انکار و تردید توده ی اجتماع – و البته نه اندک درصد مردمان دلبسته و وابسته ی اندیشه و فرهنگ –  برای نخبگان آزار دهنده است و به جدایی گسترده تر و ژرف تر گروه نوساز و روشنگر از توده ی اجتماع می انجامد.

افسوس که در آغاز یا میانه ی این جدایی ، برخی کوشش گران پهنه ی اندیشه و فرهنگ ، به سبب دگراندیشی و گاه با انگیزه ی نادیده انگاشتن توده ی قدرناشناس به پاسخ گویی هایی در کنش ، پوشش و آرایش روی می آورند که شائبه ی خودشیفتگی و نمایشگری اهل اندیشه و فرهنگ را در سرزمین پر آفت و گزند ما نیرومند تر و پر رنگ تر ساخته و چرخه ی از پیش مشکل دار و معیوب برهمکنش مردمان و نخبگان را کاستی و گزند بیش تر می بخشد.

چهار – سده هاست که در سرزمین ما افزون بر توده ی مردمان ، از سوی چیرگان و نمایندگان آنان  نیز به نویسنده و اهل اندیشه و فرهنگ ، به دیده ی بدبینی و تردید نگریسته شده است. این گونه است که فردوسی باید سی سال آهسته و خاموش در گوشه ای پنهان به نوزایی و نوسازی فرهنگ از دست رفته بپردازد و بوعلی سینا امکان کار و کوشش در پهنه ی دانش و اندیشه را در زیر سایه ی قدر قدرتی چیره پیدا کند. و پس از سده ها باز می بینیم که دهخدا نیز باید هم چون فردوسی سال ها خود را در تاریکخانه اش پنهان کند تا برهانش قاطع بماند و قاطر قدر قدرتان چیره نشود ، بدین آرزو و رویا که شاید مجوز انتشار بگیرد.

شگفت این که در پیشینه ی این سرزمین تنها فرجام امثال میرزا جهانگیر خان صور اسرافیل و فرخی یزدی که پای به پهنه ی پر ماجرا و خطر سیاست گذاردند ، به مرگ و نیستی نینجامیده ، که سرنوشت بسیاری دیگر هم که سودایی جز آبادانی و خرمی دانش و اندیشه و فرهنگ و هنر نداشته اند ، این گونه رقم خورده است.

در سرزمین ما نه تنها مردمان ، که چیرگان نیز در موارد فراوانی مایه ی ناکامی ، سرخوردگی ، افسردگی و درماندگی نخبگان بوده اند. افسوس که چیرگان پیش از درک همدلانه و فهم ژرف کوشش های اهل اندیشه و فرهنگ ، دستاورد آنان را رویاروی خواست و آرا و آرزوهای خویش می دیده و برای سرکوب آنان استوار می شده اند.

پنج –  رقابت ها و حسادت های ناسالم و بیمارگونه میان اهل اندیشه و فرهنگ در سرزمین ما عیان تر و نمایان تر از آن است که نیازمند بیان باشد. این واقعیت را نمی توان بر دوش مردمان و یا چیرگان گذاشت. این گونه چالش ها و کشمکش های ناسالم و بیمارگونه اغلب به ستیزها و کینه توزی های پایدار و بدفرجام انجامیده است که چرخه ی ناکامی ، سرخوردگی ، خشم ، اندوه ، افسردگی و درماندگی را نیرومندتر و ناگوارتر می سازد. رقابت هایی که نه تنها از حسرت و حسادت ، که حتا از بخل و بغض نیز فراتر می روند و به سادگی به مرز ستیز و کینه توزی و پدرکشتگی می رسند.

شگفت این که چنین رقابت بیمارگونه ای « شاگرد » و « پیش کسوت » نمی شناسد و هر دو به آسانی و بدون دوراندیشی به « پسر کشی » و « پدر کشی » دست و دامان آلوده می سازند. « اصحاب سبعه » به نکوهش و نادیده انگاشتن « یاران ربعه » می پردازند و اینان در واکنش بدین کردار نابخردانه و حسادت آلود به ریشخند و هجو آنان. و این شیوه در سرزمین اهورایی مان هنوز استوار و پایدار ادامه دارد.

شش –  و دست آخر ، فقر و نیاز مالی و معیشتی واپسین و جانکاه ترین ضربه را بر  اهل اندیشه و فرهنگ می زند. آن که این واقعیت ناگوار را می داند ، می کوشد دست کم پیمان زناشویی بستن و فرزند آوردن را به دهه های چهارم و پنجم عمر واگذار کند و دربند نوزایی و نوسازی فرهنگی بماند. اما مجرد ماندن و چشم پوشاندن بر ازدواج ، خود ننگ و انگ های دیگری بر اهل اندیشه و فرهنگ افزون می سازد که از ناتوانی جنسی و سردمزاجی تا همجنس گرایی ( هوموسکسوالیتی ) و انواع و اقسام انحرافات جنسی ( پارافیلیاها ) گوناگون خواهد بود !!!

پیمان زناشویی بستن مانع کار روشنفکری و کوشش در راستای نوزایی و نوسازی فرهنگی نخواهد شد بلکه حتا می تواند به خوبی فرد را در برابر بحران های عاطفی – خلقی ، ناکامی ، سرخوردگی ، افسردگی ، درماندگی ، خواست و آرزوی مرگ ، و افکار خودکشی پشتیبانی و پاسداری نماید. اما به دنیا آوردن فرزند و بدتر از آن ، فرزندان ، با چندین و چند برابر کردن نیازهای مالی و معیشتی خانواده ، اهل اندیشه و فرهنگ را بیش از پیش به گرفتار شدن در چرخه ی ناکامی ، سرخوردگی ، خشم ، اندوه ، افسردگی و درماندگی – « چرخه ی زودمرگی » –  آسیب پذیر نماید. این گونه است که در سرزمین ما آنان که در وادی فرهنگ ، به جای نویسندگی ، به هنرهای تزئینی ، موسیقی ، و نمایش – به ویژه از گونه های بزمی و مجلسی ، ولو کاباره ای و تخت حوضی –  روی آورده اند ، هم چون بوعلی سینا و لئوناردو داوینچی در زیر سایه ی دارندگان شوکت و ثروت اندکی قدر دیده و بر کنار صدر نشسته اند و به داغ و درفش و دار سپرده نشده اند.

 

از آمدن و رفتن ما سودی کو ؟

وز تار وجود عمر ما پودی کو ؟

در چنبر چرخ ، جان چندین پاکان

می سوزد و خاک می شود ، دودی کو ؟

( خیام )